strona g堯wna  
鈔oda, 20 wrze郾ia 2017; dzi imieniny: Eustachego, Faustyny, Filipiny,
info:         
Filmiki | Og這szenia | Mapy | Forum Dyskusyjne | Ksi璕a Go軼i
Z這ty Stok
 
Kopalnia
 
Z這to
 
Z這t闚ka
 
 

 Filmy 
 
Przemko i jego Manik :)

Powi瘯sz ten fim

Zobacz wszystkie filmy

 * * * 
 
Z這ty Stok mapka
Z這ty Stok mapka


mapka regionu
mapka regionu


 Przyjaciele 
 
Humor
Phil Collins
砰czenia


   Z這te dukaty z mennicy z這tostockiej   

Z dziej闚 g鏎nictwa Z這tego Stoku

Tadeusz Miko

     1) Wprowadzenie i kr鏒ka historia miasta
     2) Historia budowy mennicy
     3) Z這te dukaty w 鈔edniowiecznej Europie
     4) Historia bicia z這tych monet w z這tostockiej mennicy

Wst瘼

     Kiedy w 1961 roku zaprzestano eksploatacji w ostatniej polskiej kopalni z這ta i arsenu w Z這tym Stoku, fakt ten przeszed niemal niezauwa瘸lny i ma這 kto obecnie wie, 瞠 w momencie jej unieruchomienia zamkni皻a zosta豉 ca豉 epoka w polskim g鏎nictwie wydobycia i przer鏏ki menniczej z這ta.
     Pracuj帷y w tej prastarej kopalni g鏎nicy dr捫yli to samo z這瞠, kt鏎e zacz瘭i eksploatowa ich poprzednicy przy pomocy d逝ta, kilofa i m這ta wiele wiek闚 wcze郾iej.
     Z kr鏒kimi przerwami z這tostocki kruszec wydobywano od XIII wieku a do naszych czas闚, z tym 瞠 pocz患szy od XVIII wieku kopalnia w Z這tym Stoku nastawiona by豉 na eksploatacj rudy arsenowej do produkcji arszeniku a z這to natomiast stanowi這 produkt uboczny.
     Wielowiekowe, wzajemne przenikania si kultur i tradycji g鏎niczych serbo逝篡ckich, s這wackich, czeskich, niemieckich i polskich zaowocowa造 d逝gimi okresami 鈍ietno軼i g鏎nictwa tego miasta. W skali europejskiej g鏎nictwo i hutnictwo Z這tego Stoku odgrywa這 znaczn rol, a samo miasto posiada這 du瞠 znaczenie jako wiod帷y o鈔odek nowatorskiej my郵i technicznej. Gdy na pocz徠ku XVIII wieku kopalnie z這ta przestawi造 si na wydobycie rud arsenu, technologie metalurgii arsenu i produkt闚 arsenopochodnych stosowane w Z這tym Stoku sta造 si jednym z g堯wnych wzor闚, na kt鏎ych opar si rozw鎩 tej dziedziny hutnictwa w Europie. W dow鏚 uznania dla osi庵ni耩 g鏎niczych we wprowadzaniu post瘼u technicznego kr鏊 pruski powo豉 w Z這tym Stoku w 1769 r. Urz康 G鏎niczy, podniesiony nast瘼nie do rangi pierwszego Wy窺zego Urz璠u G鏎niczego dla 奸御ka. Mie軼i si on w budynku dawnej mennicy ksi捫璚ej bij帷ej w XVI i XVII wieku z這te dukaty.

Wprowadzenie i kr鏒ka historia miasta

 Mennica      Jedn z najstarszych 鈍ieckich budowli w Z這tym Stoku jest zabytkowa pochodz帷a z XVI wieku mennica ksi捫璚a, kt鏎ej powstanie 軼i郵e zwi您ane jest z okresem 鈍ietno軼i kopalnictwa z這ta. Z architektonicznego punktu widzenia z這tostocka mennica jest cz窷ci og鏊nego planu zabudowy miasta z prze這mu XV i XVI wieku. Niewykluczone, 瞠 plan ten pokrywa si z jeszcze starsz XIV-wieczn zabudow. Poniewa Z這ty Stok na przestrzeni dziej闚 by zawsze otwartym miastem g鏎niczym bez umocnie i mur闚 obronnych - budowla ta ocala豉 a do dzi jako jeden z nielicznych zabytk闚 architektury. Wspomniana mennica istniej帷a praktycznie od pocz徠ku XVI wieku bez przebudowy, a do obecnych czas闚 jest usytuowana prawie w samym centrum miasta tu obok Ko軼io豉 Ewangelickiego (dawnego ko軼io豉 g鏎niczego 安. Barbary wzniesionego ok. 1217 roku przez gwark闚). Po wojnie husyckiej rada miejska stosunkowo szybko przesz豉 na wiar lutera雟k, a miejski ju ko軼i馧 parafialny, przebudowany w 1517 roku (nosz帷y a do 1945 roku nazw 安. Salvatora) sta si ko軼io貫m ewangelickim. Wielu mieszka鎍闚 Z這tego Stoku jest jeszcze dzi przekonanych, 瞠 mi璠zy w/w ko軼io貫m a mennic istnieje stare przej軼ie podziemne.
Historia miasta Z這ty Stok jest 軼i郵e zwi您ana z rozwojem g鏎nictwa z這ta i arsenu na Dolnym 奸御ku. Wed逝g wielu badaczy niemieckich g鏎nictwo w okolicach Z這tego Stoku ma ponad 1000-letni tradycj, jednak瞠 na skutek wielu kataklizm闚 historycznych i po瘸r闚 nie ma ju dowod闚 "pisanych" na istnienie rob鏒 g鏎niczych na tym obszarze przed XIII w. Pierwszy dokument historyczny m闚i帷y o istnieniu osady pochodzi z 1273 r.
Prawa miejskie Z這ty Stok uzyska prawdopodobnie przed 1344 r. W 1483 roku miasto posiada這 prawa miasta g鏎niczego oraz ordynacj opart na prawach g鏎niczych ig豉wskim i kutnohorskim.
     17 lutego 1491 roku Z這ty Stok otrzyma herb, sztandar i rang Wolnego Miasta G鏎niczego. Jest to oficjalna data nadania mu praw miejskich.
     Na pocz徠ku XVI wieku przypada szczytowy rozkwit g鏎nictwa i hutnictwa z這ta oraz samego miasta. O gwa速ownym rozwoju g鏎nictwa 鈍iadczy zainteresowanie si nim najpot篹niejszych w闚czas w Europie dom闚 handlowych i sp馧ek g鏎niczo-hutniczych Fugger闚, Turzon闚, Wels闚, Imhoff闚.
W 1529 roku w Z這tym Stoku by這 czynnych 145 kopal i kilkana軼ie ma造ch hut. Dwadzie軼ia lat p騧niej liczba kopal wzros豉 do 190, ilo嗆 wydobywanej rudy przekracza豉 30000 t, a roczna produkcja z這ta osi庵n窸a 60 kg (max. 140 kg) co dawa這 ok. 8% produkcji z這ta w Europie.

Historia budowy mennicy

     Powstanie w Z這tym Stoku mennicy poprzedzone zosta這 znacz帷ymi w historii wydarzeniami dla istniej帷ych kopal z這ta i samego miasta. 17 marca 1502 roku cesarz austriacki wydaje przywilej ksi捫皻om zi瑿ickim (w豉軼icielom kopal w Z這tym Stoku) na bicie z這tych floren闚 i groszy. Dotychczas ksi捫皻a ci nie bili z這tych monet, ale na skutek gwa速ownego rozwoju wydobycia z這ta w Z這tym Stoku postanowili wykorzysta sprzyjaj帷 koniunktur i w 1507 roku przenie郵i cz窷ciowo swoj mennic z Z帳kowic (nie z Zi瑿ic) do Z這tego Stoku, gdzie pocz徠kowo mie軼i豉 si ona w dworze ksi捫璚ym. Ta prowizoryczna mennica pocz徠kowo opr鏂z srebrnych groszy g鏎niczych bi豉 ju w 1510 r. z這te floreny re雟kie z podobizn 安. Jakuba i tarczami herbowymi Podiebradowicz闚. W tym samym te roku rozpocz皻o budow obecnej mennicy, kt鏎 uko鎍zono dopiero w 1520 roku. Budynek mennicy znajduje si przy obecnym placu Ko軼ielnym 1, dawnym Nowym Rynku w jego po逝dniowej pierzei. Z racji swojej funkcji by wyizolowany od zabudowy mieszcza雟kiej. Teren posesji wznosi si w kierunku po逝dniowym; jest to p馧nocny stok G鏎y Krzy穎wej. Z trzech stron otoczony by ogrodem; od po逝dnia, wschodu i p馧nocy. Granice ogrodu wyznacza jeszcze cz窷ciowo istniej帷y mur, od p馧nocy jako oporowy, oskarpowany. Nadaje to po這瞠niu mennicy pewne cechy obronno軼i. Usytuowanie mennicy przedstawia 18-wieczna stara rycina Wernhera.
W trakcie budowy mennicy w 1511 roku ksi捫皻a zi瑿iccy Albrecht i Karol wydali przywilej menniczy miastu. Po 鄉ierci ksi璚ia Albrechta ksi捫 Karol w tym瞠 roku sam poleci bi monety i ju w latach 1517 - 1519 wybito w z這tostockiej mennicy pewn ilo嗆 groszy.
W 1518 roku w miejsce re雟kich z這tych monet bito z這te w璕ierskie guldeny i w璕ierskie dukaty. Poniewa dukaty by造 bogatsze i bardziej presti穎we dla w豉軼icieli z這tostockiej mennicy ju w 1526 roku wypar造 one ca趾owicie z obiegu z這te re雟kie (nazwa pochodzi od z這tych monet bitych z kruszcu wydobywanego w kopalniach le膨cych nad Renem).
     Z funkcjonowaniem mennicy wi您a si jeszcze jeden fakt historyczny. Bogaty Z這ty Stok i magia jego z這ta przyci庵a造 rabusi闚 i rozb鎩nik闚 z ca貫j Europy. Aby temu zapobiec miasto uzyskuje w 1541 roku prawo "wy窺zego s康ownictwa" i buduje mur szubienniczny wraz z szubienic miejsk (jego 郵ady znajduj si ko這 krzy瘸 przy drodze do Sosnowej).

Z這te dukaty w 鈔edniowiecznej Europie

  Dukat z這tostocki, 1522 r.      Aby przybli篡 czytelnikom problematyk dukat闚 i wielodukat闚, z kt鏎ych s造n窸a w Europie ksi捫璚a mennica w Z這tym Stoku nieodzowne jest podanie pewnych informacji dotycz帷ych etymologii s這wa "dukat".
Mimo, 瞠 z這te monety rozpocz皻o wykonywa na 鈍iecie ju od VI w. BC, to dopiero w 鈔edniowieczu zrobi造 prawdziw karier.      Z這ty dukat powsta w Wenecji w 1284 roku. Nazwa ta by豉 u篡wana w 鈔edniowiecznych W這szech ju wcze郾iej (w XII wieku) na oznaczenie wi瘯szych monet srebrnych. Etymologicznie mia豉 zwi您ek z poj璚iem monety ksi瘰twa (nie tylko weneckiego).
W Polsce nazwa monety "floren" obok nazwy "dukat" przetrwa豉 d逝gie dziesi徠ki lat. Na郵adownictwo bicia dukat闚 oraz wagi przyj瘭i niekt鏎zy piastowscy ksi捫皻a 郵御cy jak np. Bolko II 安idnicki, czy Wac豉w I Legnicki. P騧niej w ca貫j Europie utrwali豉 si (obok z這tego florena z Florencji) nazwa dukata jako synonimu z這tej monety o wadze 3,5 g, bez wzgl璠u na jej pochodzenie i t這czone na niej wyobra瞠nia. Aby odr騜ni z這tego dukata od dukata obliczeniowego (bitego w srebrze) dukat bity w z這cie zwany by cz瘰to cekinem (W這chy), goldguldenem (Niemcy), z這tym florenem (Czechy), z這tym ec (Francja), z這tym dukatem lub guldenem (W璕ry), czy te czerwonym z這tym (Polska).
     W Europie p騧nego 鈔edniowiecza i pocz徠ku czas闚 nowo篡tnych z這ta moneta by豉 podstawowym miernikiem warto軼i pieni篹nej, a powaga kr鏊estwa wymaga豉 bicia monet z這tych w pa雟twach chrze軼ija雟kich. (Polska nie posiadaj帷a w tym okresie kopal z這ta domaga豉 si zap豉ty np. za s鏊 pochodz帷 z Wieliczki i Bochni w z這tych dukatach lub florenach. W ten spos鏏 pozyskane z這to by這 przebijane na polskie dukaty na wi瘯sz skal dopiero za panowania Zygmunta I, po 1528 r.)

Historia bicia z這tych monet w z這tostockiej mennicy

     Wracaj帷 do mennicy z這tostockiej wcze郾iej ju stwierdzono, 瞠 bito tam w璕ierskie z這te guldeny i dukaty w 1518 roku, natomiast zachowane do dzi z這te dukaty (przechowywane przez europejskie muzea i kolekcjoner闚) pochodz z lat 1528, 39, 61, 76, 90 i 93 roku. Wg badacza niemieckiego Heintzego i czeskiego Krutii z這tostocka mennica wybi豉 orientacyjnie:

w 1547 r.21 287 szt. z這tych dukat闚
w 1582 r. (2 lutego !)     596 szt.
w 1591 r.  2 647 szt.
w 1592 - 93 r.  1 902 szt.
w 1595 r.  1 925 szt.
w 1596 r.  1 717 szt.
w 1599 r.  5 315 szt.
w 1600 r.     160 szt.

S to oczywi軼ie dane niepe軟e, niemniej obrazuj ogromny wysi貫k dawnych mincerzy (mistrz闚 menniczych, probierczych, wykonawc闚 stempli) oraz zarz康闚 i w豉軼icieli mennicy w Z這tym Stoku w latach 1507 - 1620.
Historia w/w mennicy jest bardzo ciekawa.
W 1574 roku ksi捫皻a zi瑿icko-ole郾iccy, do kt鏎ych nale瘸 Z這ty Stok przekazali miasto wraz z mennic wierzycielom, kt鏎zy z kolei sprzedali go w 1581 roku bogatemu panowi czeskiemu Wilhelmowi z Rosenbergu (Roenbergu). W豉軼iciel ten ju wcze郾iej w 1552 r. uzyska od kr鏊闚 czeskich przywilej menniczy.
Za jego rz康闚 na pocz徠ku 1582 roku rozpocz皻o bicie dukat闚, a starosta Marek Ambre z Rosenthalu zameldowa Wilhelmowi o wybiciu w ci庵u jednego dnia (2 lutego) 596 z這tych monet. W 1587 roku przerwano bicie dukat闚. Wznowiono je w 1590 roku, by definitywnie zako鎍zy w pa寮zierniku 1591 roku.
     Na podstawie dost瘼nych dokument闚 i publikacji mo積a stwierdzi, 瞠 Wilhelm Rosenberg prowadzi w z這tostockiej mennicy w latach 1582 - 1587 oraz 1590 - 1591 bicie zar闚no monet obiegowych (talar闚, dukat闚 i wielodukat闚) jak te pami徠kowo-okoliczno軼iowych z這tych medali w 1587 r. (z okazji 郵ubu lub 鄉ierci panuj帷ego wydawano medale pami徠kowe).
Za jego czas闚 zar闚no dukaty jak i wielodukaty na frontowej stronie (awersie) mia造 zwykle herb panuj帷ego ksi璕a, natomiast na odwrocie (rewersie) posta 安. Krzysztofa - patrona z這tostockich g鏎nik闚.
Wybicie tak du瞠j ilo軼i monet obiegowych oraz pami徠kowo-okoliczno軼iowych potwierdza tez, 瞠 XVI wiek by "z這tym okresem" w dziejach Z這tego Stoku.
     W ostatnim roku bicia przez Wilhelma monet (1591 r.) ze z這tostockiego kruszcu zosta這 wykonanych 2647 szt. z這tych monet, a pozosta陰 cz窷 z這ta (16 miarek) odprowadzono ju do mennicy w Pradze.
     Po bezdzietnej 鄉ierci Wilhelma z Rosenbergu w 1592 roku jego nast瘼c, i w豉軼icielem Z這tego Stoku wraz z mennic zosta jego m這dszy brat Piotr Wok (Peter Wokh), kt鏎y w latach 1592 - 1595 wybija w w/w mennicy dukaty i wielodukaty.
W 1599 roku ksi捫 legnicko-brzeski Joachim Fryderyk odkupi od Piotra Woka miasto i po otrzymaniu od kr鏊a czeskiego zezwolenia na bicie z這tej i srebrnej monety podj掖 emisj dukatow. Wdowa po nim ksi篹na Anna Maria kaza豉 bi w 1605 roku sztuki 10-dukatowe tzw. portuga造.
W latach 1610 - 1620 ksi捫皻a Jan Krzysztof i Jerzy Rudolf bili monety dukatowe (o nomina豉ch od 1/2 do 10 dukat闚) oraz drobne monety w postaci groszy i trojak闚, cho 闚czesna Pa雟twowa Komisja Kontrolna odrzuci豉 ich drobne monety i stwierdzi豉 mniejsz ilo嗆 z這ta w monetach.
     W roku 1619 kroniki notuj jeszcze bicie 1/4 dukat闚ek, ale ju mennica wydaje pierwsze miedziane monety - trzyhalerz闚ki.
Wida zbli瘸j帷y si kryzys z這tostockiej mennicy, z kt鏎ego ju si nie podniesie. Dalszy upadek mennicy przynios豉 wojna 30-letnia. Ksi捫皻a ze wzgl璠闚 bezpiecze雟twa chcieli mie mennic bli瞠j swojego zamku, dlatego te zaprzestano w Z這tym Stoku bicia monet w 1620 roku, a mennic przeniesiono do O豉wy.
     Tak w skr鏂ie wygl康a豉 historia bicia z這tych monet w z這tostockiej mennicy; w swej pierwotnej funkcji u篡tkowana by豉 r闚no 100 lat. O p騧niejszych dziejach posiadamy skromne informacje. Prawdopodobnie budynek z這tostockiej mennicy s逝篡 jako siedziba urz璠闚 i instytucji. W 1708 roku, gdy katolicy ponownie utracili ko軼i馧 miejski przej瘭i na prowizoryczn 鈍i徠yni budynek cesarskiego urz璠u, a urz康 wraz z rezydencj nadzoru g鏎niczego przeniesiony zosta do omawianej dawnej mennicy, od d逝窺zego czasu zaniedbanej. Od 1769 roku by豉 siedzib Urz璠u G鏎niczego, p騧niej Deputacji G鏎niczej Zi瑿icko - K這dzkiej. Nast瘼nie spe軟ia豉 funkcje mieszkalne. Obecnie znajduj si w tym XVI-wiecznym budynku mieszkania komunalne.
     Budynek by貫j mennicy zosta wpisany do rejestru zabytk闚 decyzj Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 w Wa豚rzychu nr 806/We z dn. 14.05.1981 r.
     Ze wzgl璠u na to, 瞠 XVI-wieczny obiekt dawnej mennicy ksi捫璚ej jest jedynym w mie軼ie, najstarszym zachowanym w takim stopniu obiektem zabudowy 鈍ieckiej, z kt鏎ego powstaniem wi捫e si okres 鈍ietno軼i Z這tego Stoku - uwa瘸m, 瞠 nale篡 nada mu now funkcj u篡tkowania.
Ten XVI-wieczny budynek mennicy, b璠帷y unikatem w skali europejskiej powinien w przysz這軼i sta si zar闚no Muzeum G鏎nictwa i Hutnictwa Z這ta jak te Centrum Mi這郾ik闚 Nauk o Ziemi. W ten spos鏏 r闚nocze郾ie spe軟ia豚y funkcje konferencyjn, ekspozycyjn, edukacyjn i cz窷ciowo noclegow.
Istnienie takiego o鈔odka mog這by tak瞠 pom鏂 w豉dzom miejskim w promocji tego najstarszego g鏎niczo-hutniczego miasta w Polsce i ca貫j przepi瘯nej okolicy.
Powo豉ny do nowej funkcji obiekt m鏬豚y w przysz這軼i sta si r闚nie pocz徠kiem zrekonstruowanej podziemno-naziemnej trasy turystycznej w Z這tym Stoku.
W muzeum by造by gromadzone znalezione w kopalni, zak豉dach przer鏏czych, hucie, prochowni, stare mapy, narz璠zia, przyrz康y pomiarowe, zdj璚ia dokumentalne, piecz璚ie i dokumenty, zbiory minera堯w i numizmatyk闚 oraz inne pami徠ki historyczne zwi您ane z charakterem tego g鏎niczego miasta.
Dot康 istniej dokumenty miejskie, 鈔edniowieczne epitafia, rze嬌y i cz窷ci p造t nagrobnych pochodz帷ych z dawnego ko軼io豉 ewangelickiego, a zdeponowane obecnie w kilku dolno郵御kich muzeach.
Nadal jeszcze w muzeach krajowych i zagranicznych mo積a ogl康a dukaty, wielodukaty i medale bite w z這tostockiej mennicy.
Wiele jest jeszcze przedmiot闚 i eksponat闚 zwi您anych z histori Z這tego Stoku i okolic b璠帷ych w posiadaniu obecnych i dawnych mieszka鎍闚 miasta, kt鏎zy z pewno軼i przeka膨 je do bezpiecznego muzeum.
To 鈔edniowieczne miasto g鏎nicze b璠zie obchodzi 17 lutego 2001 roku 610-lecie nadania mu praw miejskich w postaci sztandaru, herbu i rangi Wolnego Miasta G鏎niczego.

Tadeusz Miko