Jedną z najstarszych świeckich budowli w Złotym Stoku jest zabytkowa pochodząca z XVI wieku mennica książęca, której powstanie ściśle związane jest z okresem świetności kopalnictwa złota. Z architektonicznego punktu widzenia złotostocka mennica jest częścią ogólnego planu zabudowy miasta z przełomu XV i XVI wieku. Niewykluczone, że plan ten pokrywa się z jeszcze starszą XIV-wieczną zabudową. Ponieważ Złoty Stok na przestrzeni dziejów był zawsze otwartym miastem górniczym bez umocnień i murów obronnych - budowla ta ocalała aż do dziś jako jeden z nielicznych zabytków architektury. Wspomniana mennica istniejąca praktycznie od początku XVI wieku bez przebudowy, aż do obecnych czasów jest usytuowana prawie w samym centrum miasta tuż obok Kościoła Ewangelickiego (dawnego kościoła górniczego Św. Barbary wzniesionego ok. 1217 roku przez gwarków). Po wojnie husyckiej rada miejska stosunkowo szybko przeszła na wiarę luterańską, a miejski już kościół parafialny, przebudowany w 1517 roku (noszący aż do 1945 roku nazwę Św. Salvatora) stał się kościołem ewangelickim. Wielu mieszkańców Złotego Stoku jest jeszcze dziś przekonanych, że między w/w kościołem a mennicą istnieje stare przejście podziemne.
Historia miasta Złoty Stok jest ściśle związana z rozwojem górnictwa złota i arsenu na Dolnym Śląsku. Według wielu badaczy niemieckich górnictwo w okolicach Złotego Stoku ma ponad 1000-letnią tradycję, jednakże na skutek wielu kataklizmów historycznych i pożarów nie ma już dowodów "pisanych" na istnienie robót górniczych na tym obszarze przed XIII w. Pierwszy dokument historyczny mówiący o istnieniu osady pochodzi z 1273 r.
Prawa miejskie Złoty Stok uzyskał prawdopodobnie przed 1344 r. W 1483 roku miasto posiadało prawa miasta górniczego oraz ordynację opartą na prawach górniczych igławskim i kutnohorskim.
     17 lutego 1491 roku Złoty Stok otrzymał herb, sztandar i rangę Wolnego Miasta Górniczego. Jest to oficjalna data nadania mu praw miejskich.
     Na początku XVI wieku przypada szczytowy rozkwit górnictwa i hutnictwa złota oraz samego miasta. O gwałtownym rozwoju górnictwa świadczy zainteresowanie się nim najpotężniejszych wówczas w Europie domów handlowych i spółek górniczo-hutniczych Fuggerów, Turzonów, Welsów, Imhoffów.
W 1529 roku w Złotym Stoku było czynnych 145 kopalń i kilkanaście małych hut. Dwadzieścia lat później liczba kopalń wzrosła do 190, ilość wydobywanej rudy przekraczała 30000 t, a roczna produkcja złota osiągnęła 60 kg (max. 140 kg) co dawało ok. 8% produkcji złota w Europie.

     Powstanie w Złotym Stoku mennicy poprzedzone zostało znaczącymi w historii wydarzeniami dla istniejących kopalń złota i samego miasta. 17 marca 1502 roku cesarz austriacki wydaje przywilej książętom ziębickim (właścicielom kopalń w Złotym Stoku) na bicie złotych florenów i groszy. Dotychczas książęta ci nie bili złotych monet, ale na skutek gwałtownego rozwoju wydobycia złota w Złotym Stoku postanowili wykorzystać sprzyjającą koniunkturę i w 1507 roku przenieśli częściowo swoją mennicę z Ząbkowic (nie z Ziębic) do Złotego Stoku, gdzie początkowo mieściła się ona w dworze książęcym. Ta prowizoryczna mennica początkowo oprócz srebrnych groszy górniczych biła już w 1510 r. złote floreny reńskie z podobizną Św. Jakuba i tarczami herbowymi Podiebradowiczów. W tym samym też roku rozpoczęto budowę obecnej mennicy, którą ukończono dopiero w 1520 roku. Budynek mennicy znajduje się przy obecnym placu Kościelnym 1, dawnym Nowym Rynku w jego południowej pierzei. Z racji swojej funkcji był wyizolowany od zabudowy mieszczańskiej. Teren posesji wznosi się w kierunku południowym; jest to północny stok Góry Krzyżowej. Z trzech stron otoczony był ogrodem; od południa, wschodu i północy. Granice ogrodu wyznaczał jeszcze częściowo istniejący mur, od północy jako oporowy, oskarpowany. Nadaje to położeniu mennicy pewne cechy obronności. Usytuowanie mennicy przedstawia 18-wieczna stara rycina Wernhera.
W trakcie budowy mennicy w 1511 roku książęta ziębiccy Albrecht i Karol wydali przywilej menniczy miastu. Po śmierci księcia Albrechta książę Karol w tymże roku sam polecił bić monety i już w latach 1517 - 1519 wybito w złotostockiej mennicy pewną ilość groszy.
W 1518 roku w miejsce reńskich złotych monet bito złote węgierskie guldeny i węgierskie dukaty. Ponieważ dukaty były bogatsze i bardziej prestiżowe dla właścicieli złotostockiej mennicy już w 1526 roku wyparły one całkowicie z obiegu złote reńskie (nazwa pochodzi od złotych monet bitych z kruszcu wydobywanego w kopalniach leżących nad Renem).
     Z funkcjonowaniem mennicy wiązał się jeszcze jeden fakt historyczny. Bogaty Złoty Stok i magia jego złota przyciągały rabusiów i rozbójników z całej Europy. Aby temu zapobiec miasto uzyskuje w 1541 roku prawo "wyższego sądownictwa" i buduje mur szubienniczny wraz z szubienicą miejską (jego ślady znajdują się koło krzyża przy drodze do Sosnowej).

     Aby przybliżyć czytelnikom problematykę dukatów i wielodukatów, z których słynęła w Europie książęca mennica w Złotym Stoku nieodzowne jest podanie pewnych informacji dotyczących etymologii słowa "dukat".
Mimo, że złote monety rozpoczęto wykonywać na świecie już od VI w. BC, to dopiero w średniowieczu zrobiły prawdziwą karierę.      Złoty dukat powstał w Wenecji w 1284 roku. Nazwa ta była używana w średniowiecznych Włoszech już wcześniej (w XII wieku) na oznaczenie większych monet srebrnych. Etymologicznie miała związek z pojęciem monety księstwa (nie tylko weneckiego).
W Polsce nazwa monety "floren" obok nazwy "dukat" przetrwała długie dziesiątki lat. Naśladownictwo bicia dukatów oraz wagi przyjęli niektórzy piastowscy książęta śląscy jak np. Bolko II Świdnicki, czy Wacław I Legnicki. Później w całej Europie utrwaliła się (obok złotego florena z Florencji) nazwa dukata jako synonimu złotej monety o wadze 3,5 g, bez względu na jej pochodzenie i tłoczone na niej wyobrażenia. Aby odróżnić złotego dukata od dukata obliczeniowego (bitego w srebrze) dukat bity w złocie zwany był często cekinem (Włochy), goldguldenem (Niemcy), złotym florenem (Czechy), złotym ecú (Francja), złotym dukatem lub guldenem (Węgry), czy też czerwonym złotym (Polska).
     W Europie późnego średniowiecza i początku czasów nowożytnych złota moneta była podstawowym miernikiem wartości pieniężnej, a powaga królestwa wymagała bicia monet złotych w państwach chrześcijańskich. (Polska nie posiadająca w tym okresie kopalń złota domagała się zapłaty np. za sól pochodzącą z Wieliczki i Bochni w złotych dukatach lub florenach. W ten sposób pozyskane złoto było przebijane na polskie dukaty na większą skalę dopiero za panowania Zygmunta I, po 1528 r.)

     Wracając do mennicy złotostockiej wcześniej już stwierdzono, że bito tam węgierskie złote guldeny i dukaty w 1518 roku, natomiast zachowane do dziś złote dukaty (przechowywane przez europejskie muzea i kolekcjonerów) pochodzą z lat 1528, 39, 61, 76, 90 i 93 roku. Wg badacza niemieckiego Heintzego i czeskiego Krutii złotostocka mennica wybiła orientacyjnie:

Są to oczywiście dane niepełne, niemniej obrazują ogromny wysiłek dawnych mincerzy (mistrzów menniczych, probierczych, wykonawców stempli) oraz zarządów i właścicieli mennicy w Złotym Stoku w latach 1507 - 1620.
Historia w/w mennicy jest bardzo ciekawa.
W 1574 roku książęta ziębicko-oleśniccy, do których należał Złoty Stok przekazali miasto wraz z mennicą wierzycielom, którzy z kolei sprzedali go w 1581 roku bogatemu panowi czeskiemu Wilhelmowi z Rosenbergu (Roženbergu). Właściciel ten już wcześniej w 1552 r. uzyskał od królów czeskich przywilej menniczy.
Za jego rządów na początku 1582 roku rozpoczęto bicie dukatów, a starosta Marek Ambreš z Rosenthalu zameldował Wilhelmowi o wybiciu w ciągu jednego dnia (2 lutego) 596 złotych monet. W 1587 roku przerwano bicie dukatów. Wznowiono je w 1590 roku, by definitywnie zakończyć w październiku 1591 roku.
     Na podstawie dostępnych dokumentów i publikacji można stwierdzić, że Wilhelm Rosenberg prowadził w złotostockiej mennicy w latach 1582 - 1587 oraz 1590 - 1591 bicie zarówno monet obiegowych (talarów, dukatów i wielodukatów) jak też pamiątkowo-okolicznościowych złotych medali w 1587 r. (z okazji ślubu lub śmierci panującego wydawano medale pamiątkowe).
Za jego czasów zarówno dukaty jak i wielodukaty na frontowej stronie (awersie) miały zwykle herb panującego księga, natomiast na odwrocie (rewersie) postać Św. Krzysztofa - patrona złotostockich górników.
Wybicie tak dużej ilości monet obiegowych oraz pamiątkowo-okolicznościowych potwierdza tezę, że XVI wiek był "złotym okresem" w dziejach Złotego Stoku.
     W ostatnim roku bicia przez Wilhelma monet (1591 r.) ze złotostockiego kruszcu zostało wykonanych 2647 szt. złotych monet, a pozostałą część złota (16 miarek) odprowadzono już do mennicy w Pradze.
     Po bezdzietnej śmierci Wilhelma z Rosenbergu w 1592 roku jego następcą, i właścicielem Złotego Stoku wraz z mennicą został jego młodszy brat Piotr Wok (Peter Wokh), który w latach 1592 - 1595 wybijał w w/w mennicy dukaty i wielodukaty.
W 1599 roku książę legnicko-brzeski Joachim Fryderyk odkupił od Piotra Woka miasto i po otrzymaniu od króla czeskiego zezwolenia na bicie złotej i srebrnej monety podjął emisję dukatową. Wdowa po nim księżna Anna Maria kazała bić w 1605 roku sztuki 10-dukatowe tzw. portugały.
W latach 1610 - 1620 książęta Jan Krzysztof i Jerzy Rudolf bili monety dukatowe (o nominałach od 1/2 do 10 dukatów) oraz drobne monety w postaci groszy i trojaków, choć ówczesna Państwowa Komisja Kontrolna odrzuciła ich drobne monety i stwierdziła mniejszą ilość złota w monetach.
     W roku 1619 kroniki notują jeszcze bicie 1/4 dukatówek, ale już mennica wydaje pierwsze miedziane monety - trzyhalerzówki.
Widać zbliżający się kryzys złotostockiej mennicy, z którego już się nie podniesie. Dalszy upadek mennicy przyniosła wojna 30-letnia. Książęta ze względów bezpieczeństwa chcieli mieć mennicę bliżej swojego zamku, dlatego też zaprzestano w Złotym Stoku bicia monet w 1620 roku, a mennicę przeniesiono do Oławy.
     Tak w skrócie wyglądała historia bicia złotych monet w złotostockiej mennicy; w swej pierwotnej funkcji użytkowana była równo 100 lat. O późniejszych dziejach posiadamy skromne informacje. Prawdopodobnie budynek złotostockiej mennicy służył jako siedziba urzędów i instytucji. W 1708 roku, gdy katolicy ponownie utracili kościół miejski przejęli na prowizoryczną świątynię budynek cesarskiego urzędu, a urząd wraz z rezydencją nadzoru górniczego przeniesiony został do omawianej dawnej mennicy, od dłuższego czasu zaniedbanej. Od 1769 roku była siedzibą Urzędu Górniczego, później Deputacji Górniczej Ziębicko - Kłodzkiej. Następnie spełniała funkcje mieszkalne. Obecnie znajdują się w tym XVI-wiecznym budynku mieszkania komunalne.
     Budynek byłej mennicy został wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Wałbrzychu nr 806/We z dn. 14.05.1981 r.
     Ze względu na to, że XVI-wieczny obiekt dawnej mennicy książęcej jest jedynym w mieście, najstarszym zachowanym w takim stopniu obiektem zabudowy świeckiej, z którego powstaniem wiąże się okres świetności Złotego Stoku - uważam, że należy nadać mu nową funkcję użytkowania.
Ten XVI-wieczny budynek mennicy, będący unikatem w skali europejskiej powinien w przyszłości stać się zarówno Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota jak też Centrum Miłośników Nauk o Ziemi. W ten sposób równocześnie spełniałby funkcje konferencyjną, ekspozycyjną, edukacyjną i częściowo noclegową.
Istnienie takiego ośrodka mogłoby także pomóc władzom miejskim w promocji tego najstarszego górniczo-hutniczego miasta w Polsce i całej przepięknej okolicy.
Powołany do nowej funkcji obiekt mógłby w przyszłości stać się również początkiem zrekonstruowanej podziemno-naziemnej trasy turystycznej w Złotym Stoku.
W muzeum byłyby gromadzone znalezione w kopalni, zakładach przeróbczych, hucie, prochowni, stare mapy, narzędzia, przyrządy pomiarowe, zdjęcia dokumentalne, pieczęcie i dokumenty, zbiory minerałów i numizmatyków oraz inne pamiątki historyczne związane z charakterem tego górniczego miasta.
Dotąd istnieją dokumenty miejskie, średniowieczne epitafia, rzeźby i części płyt nagrobnych pochodzących z dawnego kościoła ewangelickiego, a zdeponowane obecnie w kilku dolnośląskich muzeach.
Nadal jeszcze w muzeach krajowych i zagranicznych można oglądać dukaty, wielodukaty i medale bite w złotostockiej mennicy.
Wiele jest jeszcze przedmiotów i eksponatów związanych z historią Złotego Stoku i okolic będących w posiadaniu obecnych i dawnych mieszkańców miasta, którzy z pewnością przekażą je do bezpiecznego muzeum.
To średniowieczne miasto górnicze będzie obchodzić 17 lutego 2001 roku 610-lecie nadania mu praw miejskich w postaci sztandaru, herbu i rangi Wolnego Miasta Górniczego.